Şair Ruhî Bağdadî şöyle demiş:
“Sanma ey hâce ki senden zer ü sîm isterler
Yevme lâ yenfau da kalb-i selîm isterler.”
Yani “Ey efendi sanma ki senden altın ve gümüş isterler. Hayır ‘yevme lâ yenfau’da (hesap gününde) ancak selîm kalp isterler.”
Kur’ân’da Kalb-i Selîm (Selîm Kalp, ya da Arınmış Yürek)
Kur’ân’da iki âyette “kalb-i selîm (selîm bir kalp)” ifadesi geçiyor.[1] Her ikisi de Hz. İbrahim’den (a.s.) bahseden bir pasaj içinde yer alıyor. Bu ifade hem İbrahim Peygamber (a.s.)’in samimiyetini, hem de onun örnekliğine vurgu yapıyor.
Bu aynı zamanda Hz. İbrahim’in samimiyetinden hareketle herkesin arınmış bir yüreğe (selîm bir kalbe) sahip olması gerektiğini haber veriyor.
Birincisi:
“Şüphesiz İbrahim de onun (Nuh'un) milletinden (onun tarafını tutanlardan) idi. Hani o Rabbine kalb-i selîm (arı-duru bir yürek) ile yönelmişti.”[2]
İbrahim (a.s.) aldığı peygamberlik görevi gereği babasının ve kavminin taptıkları putlardan, inançtan kalbini temizleyerek onları Allah (c.c.)’ya kulluk yapmaya davet etti. Öyleki kalbinde ne onların sahip olduklarına karşı bir tamah ne de onlardan bir korku vardı. Zira selîm bir kalp Allah’tan başkasına iltifat etmez.
Tertemiz, arınmış, salim kalp olarak çevirebileceğimiz ‘kalb-i selîm’ deyimi, inkâr ve şirkten, kibir, gurur, haset, kin, öfke, riya, cimrilik, şüphe, tereddüt, fesat, nifak gibi ahlâki zaaflardan, nefsani tutkulardan arınmış, insana olgunluk kazandıran ve faziletli davranışlara yönelten, Allah’a bağlı ve imanla dolu yürektir.
İbrahim (a.s.) böyle bir kişiliğe sahip olduğundan, o ve kendisine uyanlar Kur’ân’da bütün insanlığa “güzel bir örnek (üsvetün hasenetün)” olarak sunuluyor.[3]
Selîm kalp her ne ise, bu sıfat öncelikle İbrahim (a.s.)’ın bir sıfatı idi. Bu arınmış yürek nitelemesi onun samimiyetini anlatıyor. O Rabbine arınmış (selîm) bir yürekle ibadet etmiş, bu iman üzere yaşamıştı. Umulur ki, yarın mahşer günü hesaba da bu selîm kalp ile gelecektir.
O güzel insan dünyada yüreğini batıl inançlardan, mutlak sevgiyi ve mutlak korkuyu Allah’ın dışında bir şeye tahsis etmekten, işlerini başkalarının rızası için yapmaktan arındırdı. Benliğini Allah’a teslim etti ve sonra O’na yöneldi.
“(İbrahim:) "Ben Rabbime gidiyorum. O bana doğru yolu gösterecek”.[4]
Kur’ân onun bu durumunu şöyle dile getiriyor:
“İbrahim cidden yumuşak huylu, bağrı yanık, kendisini Allah'a vermiş biri idi.”[5]
İbrahim (a.s.)’ın Rabbine selîm kalp ile gelmesininde iki ihtimal olabilir.
Birincisi; O insanları Tevhid dinine ve Allah’a itaat etmeye davetinde selîm (samimi) bir kalbe sahipti.
İkincisi; ateşe atıldığı zaman yüreği selîm, yaptığının doğru olduğundan emin, mutmain, başına gelecek olanlara razı bir durumda idi.[6]
“Selîm kalp” ifadesi ikinci olarak, İbrahim (a.s.) duasının arasında arınmış yüreğin ne işe yaracağını hem kendine, hem de Kur’ân’ın muhataplarına haber vermek üzere geliyor.
O şöyle dua etmişti:
“Ya Rabbi! Bana hikmet ver ve beni iyilerin arasına kat.
Sonra gelecekler içinde beni doğrulukla anılanlardan eyle!
Beni naîm (nimeti bol) Cennetinin varislerinden eyle!
Babamı da bağışla, çünkü o yanlış gidenlerdendir. İnsanların diriltilecekleri gün beni mahcup etme.
O gün, ne mal fayda verir ne de evlat. Ancak Allah'a kalb-i selîm (temiz bir kalp) ile gelme fayda verir.”[7]
Kur’ân bu ifade ile üç yalın gerçeği haber veriyor diyebiliriz.
Birincisi: İbrahim (a.s.) peygamberin samimiyetini, örnekliğini.
İkincisi: Âhiret gününü. Evet o gün, o bilinen yeniden diriliş günü, hesap vermek üzere insanların toplanacağı (yevmu’l-kıyâme, yevmu’l haşr) o dehşet günü, o herkesin tek başına kalacağı, o gözlerin yuvalarından fırlayacağı, bacakların birbirine dolaşacağı gün... İşte o gün, insana hiç bir şey fayda vermeyeceği gibi, mal ve çocuklar da fayda sağlayamaz.[8] Ancak ve ancak o gün arınmış bir kalp ile gelmek hariç… Böyle bir yürekle hesap meydanına gelmek fayda sağlar.
Âyetteki ‘yevm/gün’ sözü bir önceki âyette, “insanların diriltilecekleri o günde” lafzından bedeldir. Yani İbrahim (a.s.) “malın ve evladın hicbir fayda vermeyeceği günde, Hesap gününde beni rüsvay eyleme” diyor.[9]
Üçüncüsü: Dünyada insana düşen görevin selîm bir kalbe sahip olma gerçeği...
Dünya hayatında kalpler, Allah’ın rızasına uygun olmayan şeylerden arındırmak, istenildiği gibi iman etmekle sağlanır. Bu kalbe sahip olan mü’minler de sâlih amel işlerler, yani bütün işlerini güzel, düzgün, yaratılış amacına uygun (salah üzere) yaparlar.
Kalbine yalnızca Allah sevgisini ya da O’nun sevdiği şeylerin sevgini yerleştiren iman ehli, hayatını kulluk bilinci ile yaşar. Bu da ona âhirette fayda verecek.
“O gün ne malın bir yararı olur ne de evladın, ancak selim bir kalple Allah’ın huzuruna çıkanlar müstesna.” Kur’ân bu ifadeleri Hz. İbrahimi’in ağzından mı aktarıyor, yoksa Allah’ın kelâmı mı?
Bu nokta âyetlerin akışında çok açık değil. Bunları Hz. İbrahim’in sözünün devamı olarak okumak mümkün olduğu gibi, Saffât 84’deki benzerlikten hareketle, Allah’a ait olduğunu söylemek daha uygun görünüyor.
Arınmış (Selîm) Kalp Nedir?
Kur’ân yorumcuları “arınmış yürek” diye de çevirebileceğimiz selîm kalbin manası üzerinde söz birliği etmeselerde o genelde şirk, inkâr, şüphe ve nifak gibi manevi hastalıktan uzak olan, iman esaslarına samimiyetle inanmış ve manevi olarak sağlıklı kalptir.[10]
Tabiîn’in büyüklerinden Said b. Müseyyib’e göre kalb-i selîm’in en isabetli açıklaması onun mü’minin kalbi olmasıdır. Zira bu kalp (din açısından) sağlamdır, bir anlamda istikamet üzeredir. Münafıkların ve kafirlerin kalpleri marazlıdır (hastalıklıdır). Yine ona göre selîm kalp, şirk (Allah’a ortak koşma inancında) uzak olan kalptir.[11]
Kimilerine göre selîm kalp selâmette olan kalptir. Böyle bir kalp Allah’ı birleme ve öldükten sonra dirilme konusunda şüphesi olmayan yürektir.
İlk dönem tefsircilerinden Mücâhid’e göre bu kalbin, hakikat konusunda zerre kadar şüphesi yoktur. Yine ilk dönem tefsicilerinden Katâde’ye göre selîm kalp şükreden, Dahhâk’a göre ise o sâlim (sağlam, sağlıklı) kalptir.[12]
Âyette İbrahim (a.s.) “Hesap Günün’de” malın ve çocukların insana bir fayda sağlamayacağını, yani eğer azabı hak etmiş ise onu azaptan kurtaramayacağını haber veriyor. Orada ancak selîm bir kalp ile, yani kalbini samimi bir şekilde Tevhid dinine iman ederek, şirk inancından arınan bir kalp ile gelmek fayda verir. Ya da insan selîm bir kalbe sahip olursa belki malı ve evladı fayda verir.[13]
Kimilerine göre selîm kalp, dine sonradan bulaştırılmış bid’atden uzaklaşmış (arınmış) ve sünnete uymakla veya sünneti yaşamakla ile tatmin olmuş kalptir.[14]
Ancak bu yorumun bu ifadeyi açıklamaktan öte, ifadeye yükletilen zoraki bir yorum olduğunu söylemek zorundayız. Çünkü hem âyetlerin bağlamı hem de lafzı böyle bir tefsire uygun görünmüyor.
Bazılarına göre âyette fayda vermeyen evlattan maksat insana âhirette faydası olacağı zannedilen yardımcılardır. Nitekim Kur’ân hesap gününde Allah’ın dışında ilâh (tanrı) gibi veli (dost/yardımcı) edinilen şeylerin fayda vermeyeceğini söylüyor.[15]
Kişiye evladının ve malının fayda vermesi söz konusu değilse, başkası ona nasıl fayda verebilir?[16]
Bazılarına göre selîm kalp aşırı mal ve evlat sevgisinin getireceği zararlardan kendisi kurtarmış kalptir.
Cüneyd adlı âlim, selîm’in sözlük anlamından hareketle şöyle bir açıklama yapmış:
“Selîm sözlükte zehirli hayvan tarafından sokulmuş demektir. O hâlde bunun manası o, Allah’ın korkusundan dolayı yılan tarafından sokulmuş gibi olan, onun acısını duyan kalp demektir.”
Tefsirci Kurtubî’ye göre:
“Selîm kalp; halis, tertemiz, arınmış kalptir.” şeklindeki açıklama en isabetli açıklamadır. Zira selîm kalp yerilen bütün özelliklerden arınmış, buna karşılık en güzel ve övülen sıfatlarla bezenmiş yürektir.[17]
Selîm kalp; daha dar ve özel manada, tanrı olarak Allah’tan, din olarak İslâm'dan, yöneliş olarak Allah’tan başka her şeye kapalı olan kalbdir.
Kalb-i selîmin, öncelikle küfürden, tereddütten ve şirkten sâlim olması gerekir. İçinde küfrün saltanat kurduğu kalp ne kadar insanca davranışlar içinde de bulunursa bulunsun Kur’ânî manada selîm olması mümkün değildir. Bu anlamda “benim kalbim temiz, zira ben insanları çok seviyorum, onlara haset etmiyorum” iddiaları bir işe yaramaz. İnsânî değerlere saygılı olmak, günlük hayatta uygulamak çok önemlidir. Ancak bu değerlerin sağlam bir imanî temeli olmalı.[18]
Muhammed b. Sirin dedi ki:
“Selîm kalp Allah’ın hak olduğunu, kıyâmetin mutlaka kopacağını, Allah’ın (c.c.) ölüleri mutlaka dirilteceğini bilmesi demektir.”
Ebu Hureyre’nin rivâyetine göre:
Peygamber (s.a.s.) bir hadisinde şöyle dedi:
“Cennete kalpleri tıpkı kuşlarınkini andıran bir takım kimseler girecektir.”[19]
Bundan maksat şu olabilir:
Bu kalpler her türlü günahlardan uzak, her türlü kusurdan arınmış olmak bakımından kuşların kalbini andırır. Bu kalpler dünya işlerine takılıp kalmazlar.[20]
Kalb-i selîm, içinde dünyaya ve fâni değerlere ait bir tutku, Allah’tan başkasına yer olmayan, sağlıklı, yani Kur’ân’a göre kalbi hastalıklı yapan şeylerden uzak kalp desek yanlış olmaz.
Nitekim Kur’ân bazı kalplerde hastalık olduğunu,[21] bazı kalplerin ise pas bağladığını[22] söylüyor.
Burada dikkat çeken bir nokta da ‘kalb-i selîm’ ifadesini yorumlayan âlimler, “o günahtan arınmış kalptir” demediler. Çünkü hiç bir yürek iman etmiş olsa da günahtan, hatadan, gafletten tümüyle sâlim olamaz. Yani herkes hata yapabilir.
Âhirette ‘hesap yerine’ arınmış bir kalp ile (selîm bir kalp ile) gidebilenlere ne mutlu...
[1] Şuarâ, 26/89. Saffat, 37/84.
[2] Saffât, 37/83-84.
[3] Bkz. Mümtehine, 60/4. Komisyon, Kur'an Yolu (DİB), 4/476.
[4] Saffât, 37/99.
[5] Hûd, 11/7.
[6] Kurtubî, M. b. Ahmed. El-Câmiu li-Ahkâmi’l-Kur’an, s. 2601.
[7] Şuarâ, 26/83-89.
[8] Bkz. Lokman, 31/33.
[9] Kurtubî, Age, s. 2281.
[10] İbni Kesir, Muhtasar Tefsir, 2/651
[11] el-Hâzin, Muhammed b. İbrahim, Lübâbu’t-Te’vil fi-Meâni’t-Tenzil, 3/327. Kurtubî, el-Câmi li-Ahkâmi’l-Kur’an, 2/2281. İbni Kesir, Age, 2/651. Şevkânî, Fethu’l-Kadir, s. 1242.
[12] Taberî, İbni Cerir, Câmiu’l-Beyân, 9/454. Şevkânî, M. Ali b. M. Fethu’l-Kadîr, s. 1242.
[13] Mukâtil b. Süleyman, Tefsir, 2/455
[14] el-Hâzin, Muhammed b. İ., Age, 3/327. Şevkânî, M. Ali b. M. Age, s. 1242. Kurtubî, Age, 2/2281.
[15] Bkz. Bakara, 2/107, 120. Nisâ ,4/52 123. Tevbe, 9/74, 116. Ankebût, 29/22. Ahzab, 33/17 vd.)
[16] Kurtubî, Age.
[17] Kurtubî, aynı eser, 2/2281 .
[18] http://www.yeniumit.com.tr/konular/detay/kalb-i-selim-nedir
[19] Müslim, Cenne, 11-27 no: 7162. Ahmed b. Hanbel, hadis no: 29208-29209
[20] Kurtubî, Age, 2/2281
[21] Bakara, 2/10. Mâide, 5/52. Enfal, 6/49.Tevbe, 9/125. Nûr, 24/50. Ahzab, 33/12. Müdessir, 74/31 v.b.
[22] Mutaffifîn, 83/14.
